Chẩn đoán hen suyễn ở trẻ em theo GINA 2026: dựa vào cái gì

Vì sao chẩn đoán hen ở trẻ nhỏ lại khó

Trẻ dưới 5 tuổi khò khè rất thường xuyên, phần lớn do nhiễm siêu vi và sẽ tự hết khi lớn. Ngược lại, một số bé thật sự bị hen lại bị bỏ sót vì cha mẹ và cả nhân viên y tế quen nghĩ đó chỉ là viêm phế quản tái đi tái lại. Bé nhỏ cũng chưa thổi được máy đo chức năng hô hấp, nên không có con số nào để dựa vào.

GINA 2026 giải bài toán này bằng cách tách hẳn hai bộ tiêu chuẩn theo tuổi: dưới 5 tuổi thì chẩn đoán hoàn toàn trên lâm sàng, từ 6 tuổi trở lên mới yêu cầu bằng chứng đo đạc.

Trẻ dưới 5 tuổi: phải đủ CẢ BA tiêu chuẩn

• Tiêu chuẩn 1 — Có đợt khò khè cấp tái đi tái lại: ít nhất 2 đợt khò khè cấp trong 12 tháng qua; HOẶC ít nhất 1 đợt khò khè cấp KÈM triệu chứng giống hen giữa các đợt (ho khan, ho từng cơn, nặng hơn khi ngủ, sau khi cười, khóc hoặc vận động). Mỗi đợt phải kéo dài trên 24 giờ, và ít nhất một đợt phải được nhân viên y tế xác nhận đúng là khò khè.
• Tiêu chuẩn 2 — Không có nguyên nhân nào khác giải thích được triệu chứng, trừ trường hợp bé đang nhiễm siêu vi hô hấp kèm theo.
• Tiêu chuẩn 3 — Có đáp ứng với điều trị hen: bé cải thiện rõ sau khi dùng thuốc cắt cơn (có hoặc không kèm corticoid uống) trong đợt cấp, hoặc cải thiện trong đợt dùng thử corticoid hít 2 đến 3 tháng.

Nếu chưa đủ cả ba, GINA 2026 hướng dẫn ghi là NGHI HEN và vẫn điều trị theo hướng hen, rồi đánh giá lại — chứ không để bé không được điều trị chỉ vì chưa đủ tiêu chuẩn.

Tiền sử dị ứng của bé (viêm mũi dị ứng, viêm da cơ địa) hoặc gia đình có người bị hen làm tăng khả năng chẩn đoán, nhưng KHÔNG bắt buộc phải có và cũng không đặc hiệu cho hen.

Lưu đồ chẩn đoán cho trẻ dưới 5 tuổi

Từ 6 tuổi: phải chứng minh luồng khí thở ra thay đổi được

Với trẻ từ 6 tuổi, chẩn đoán gồm hai vế. Vế một là kiểu triệu chứng đặc trưng. Vế hai là bằng chứng đo đạc cho thấy đường thở lúc hẹp lúc rộng — đây chính là điểm phân biệt hen với các bệnh phổi khác.

Chỉ cần MỘT trong các cách trên là đủ. Càng nhiều lần ghi nhận được sự thay đổi thì chẩn đoán càng chắc.

Lưu ý khi đo: đo lúc bé đang có triệu chứng hoặc vào buổi sáng thì dễ bắt được sự thay đổi hơn. Trước khi đo phải ngưng thuốc giãn phế quản ngắn ít nhất 4 giờ, thuốc giãn phế quản kéo dài 24 đến 48 giờ.

Trong đợt cấp nặng hoặc khi đang nhiễm siêu vi, khả năng hồi phục phế quản có thể tạm mất — đo lúc đó âm tính không có nghĩa là không bị hen.

Kiểu triệu chứng nào ủng hộ hen, kiểu nào thì không

Chi tiết đáng nhớ: khó thở do hen thường NẶNG LÊN sau khi bé ngừng chạy nhảy, còn khó thở do những nguyên nhân khác thì đỡ dần khi nghỉ.

Những thứ KHÔNG chẩn đoán được hen

• Chụp X-quang phổi: chỉ để loại trừ bệnh khác, không chẩn đoán hen.
• Xét nghiệm máu, IgE toàn phần, bạch cầu ái toan: có thể gợi ý cơ địa dị ứng nhưng không khẳng định hen.
• Test dị nguyên: cho biết bé dị ứng với gì để tránh, không dùng để chẩn đoán hen.
• Đo FeNO (nồng độ NO khí thở ra): là chỉ dấu viêm hỗ trợ, không đủ để một mình chẩn đoán hen ở trẻ em.

Nói cách khác: hen được chẩn đoán bằng bệnh sử cộng với bằng chứng đường thở thay đổi được, chứ không bằng một xét nghiệm đơn lẻ nào.

Thực tế ở phòng khám tư

Máy đo chức năng hô hấp không phải phòng khám nào cũng có, và trẻ dưới 6 tuổi thì cũng không thổi được. Trong thực hành, đa số ca hen ở trẻ nhỏ được chẩn đoán bằng lâm sàng đúng theo 3 tiêu chuẩn ở trên.

Với trẻ lớn cần đo, bác sĩ sẽ gửi bé tới cơ sở có máy. Ngoài ra, lưu lượng đỉnh kế là dụng cụ rẻ tiền mà gia đình mua được: đo hai lần mỗi ngày trong hai tuần, nếu dao động trong ngày trên 13% thì đó cũng là một bằng chứng được GINA chấp nhận.

Điều quan trọng nhất phụ huynh cần biết: ghi lại thật kỹ mỗi đợt khò khè của bé — ngày nào, kéo dài bao lâu, có phải dùng thuốc cắt cơn không, có đi cấp cứu không. Cuốn sổ đó có giá trị chẩn đoán hơn nhiều so với một lần đo máy.