MCT (mỡ chuỗi trung bình) cho trẻ: khi nào thật sự cần, khi nào chỉ tốn tiền sữa

MCT khác chất béo thường ở chỗ nào

Chất béo trong bữa ăn hằng ngày — dầu ăn, mỡ, phần lớn chất béo trong sữa — là mỡ chuỗi dài, viết tắt LCT, có mạch carbon dài từ 14 đến 22. MCT là mỡ chuỗi trung bình, mạch ngắn hơn, từ 6 đến 12 carbon, có nhiều trong dầu dừa, dầu cọ nhân và dầu MCT tinh chế.

Khác biệt không nằm ở số calo mà nằm ở đường đi trong cơ thể. Mỡ chuỗi dài phải qua một dây chuyền bốn khâu: cần muối mật và men tuỵ để nhũ hoá, được tế bào ruột ráp thành hạt chylomicron, đi vòng theo mạch bạch huyết rồi mới vào máu, và cuối cùng muốn đốt trong ty thể phải qua cửa carnitine cùng các men chuỗi dài.

MCT đi tắt gần hết dây chuyền đó: tan trong nước tốt hơn nên gần như không cần muối mật, không tạo chylomicron nên không đi đường bạch huyết, hấp thu thẳng vào tĩnh mạch cửa về gan, và vào ty thể không cần carnitine. Nhờ vậy MCT được đốt rất nhanh thành năng lượng và thể ceton.

Vì đi tắt nên MCT là nguồn năng lượng dự phòng khi đường mỡ thường bị nghẽn ở một khâu nào đó. Đó là toàn bộ lý do MCT có mặt trong dinh dưỡng nhi khoa, và cũng là lý do MCT không có nhiều ý nghĩa khi đường mỡ của bé vẫn thông suốt.

Những bệnh lý MCT thật sự có chỉ định

Nhìn lại sơ đồ trên sẽ thấy quy luật: MCT hữu ích đúng ở những bệnh làm nghẽn một trong các khâu mà MCT đi tắt được.

Ngược lại, trong bệnh thiếu men MCAD — rối loạn oxy hoá acid béo chuỗi TRUNG BÌNH — thì MCT là chất phải tránh, vì đúng loại mỡ này bé không đốt được. Nói cách khác, hai chữ rối loạn chuyển hoá không tự động có nghĩa là nên dùng MCT: phải biết chính xác bệnh gì, thiếu men của chuỗi nào.

Bé suy dinh dưỡng, biếng ăn chậm tăng cân thì sao

Đây là câu hỏi tôi gặp nhiều nhất ở phòng khám, và cũng là chỗ gia đình dễ tốn tiền oan nhất.

Với bé suy dinh dưỡng do ăn thiếu mà đường tiêu hoá bình thường, cái quyết định tăng cân là tổng năng lượng và lượng đạm ăn vào mỗi ngày. Hướng dẫn phục hồi dinh dưỡng của WHO đặt mục tiêu tăng cân bắt kịp 10 đến 20 g mỗi kg mỗi ngày, với tỉ lệ đạm chiếm khoảng 9 đến 11,5% năng lượng. Trong công thức cao năng lượng, MCT chỉ là một phần của hỗn hợp dầu để bé dễ dung nạp, không phải chất tạo ra hiệu quả tăng cân.

Với bé biếng ăn nhưng ruột và gan mật bình thường, bé hấp thu mỡ chuỗi dài rất tốt, trên 95%. Thêm MCT không làm bé ăn ngon hơn. Trên thực tế, nghiên cứu ở người còn cho thấy MCT làm chậm rỗng dạ dày và tăng thể ceton, tức là có xu hướng gây no và giảm lượng ăn ở các bữa sau — đây chính là lý do MCT được nghiên cứu trong hỗ trợ giảm cân ở người lớn. Ở trẻ biếng ăn, đó là tác dụng ngược với mong muốn.

Tóm lại, MCT hợp lý khi bé chậm tăng cân KÈM dấu hiệu kém hấp thu hoặc cần năng lượng đậm đặc trong thể tích nhỏ. Còn bé biếng ăn, phân bình thường, khám không có gì bất thường thì việc cần làm là sửa bữa ăn và tìm nguyên nhân, chứ không phải đổi sang hộp sữa in chữ MCT to nhất.

Dùng bao nhiêu và trong bao lâu

Liều và thời gian phụ thuộc bệnh nền và luôn do bác sĩ điều trị quyết định. Bảng dưới là các mốc tham khảo trong y văn để ba mẹ hình dung, không phải để tự áp dụng tại nhà.

• Tăng liều từ từ, chia nhỏ vào các cữ và cho cùng bữa ăn để tránh buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy.
• Luôn giữ đủ acid béo thiết yếu: MCT không chứa omega-3 và omega-6, nên không thay toàn bộ chất béo bằng MCT trong thời gian dài.
• Bé theo chế độ hạn chế mỡ trên 2 tuần cần theo dõi cân nặng, chiều cao và xét nghiệm định kỳ.
• Bé ứ mật dùng MCT vẫn cần bổ sung các vitamin tan trong dầu A, D, E, K theo chỉ định.
• Không tự dùng dầu MCT cho bé chưa rõ chẩn đoán, đặc biệt khi bé có cơn li bì hay hạ đường huyết lúc đói.

Đọc nhãn: sản phẩm nào có MCT

Bảng dưới chỉ để ba mẹ hiểu vì sao bác sĩ chọn loại này chứ không phải loại kia. Mọi sản phẩm dinh dưỡng y học đều dùng theo chỉ định và theo dõi của bác sĩ. Với trẻ dưới 24 tháng, sữa mẹ luôn là lựa chọn đầu tiên; công thức đặc biệt chỉ dùng khi có chỉ định y khoa.

Một lưu ý khi đọc nhãn: rất nhiều hộp sữa quảng cáo có MCT nhưng tỉ lệ chỉ vài phần trăm chất béo. Với các bệnh lý kể trên, tỉ lệ đó không đủ tạo khác biệt điều trị; còn với bé khoẻ mạnh chỉ biếng ăn thì tỉ lệ MCT cao cũng không mang lại lợi ích gì thêm.

Dầu dừa có thay được dầu MCT không

Dầu dừa chứa nhiều acid béo chuỗi trung bình, nhưng phần lớn là acid lauric 12 carbon, được hấp thu và chuyển hoá chậm hơn, gần với mỡ chuỗi dài hơn là dầu MCT y học vốn chủ yếu gồm 8 và 10 carbon. Vì vậy dầu dừa không thay thế được dầu MCT trong điều trị, dù vẫn là một nguồn chất béo bình thường trong bữa ăn.